Foras na Mara

Scoláire Cullen – Catherine Jordan

Tá Foras na Mara ag cur béime ar na mic léinn iarchéime atá ag cur tionscadal i gcrích mar chuid de Chlár Scoláireachta Cullen. Cuireann an clár seo le cumas agus acmhainn taighde mara náisiúnta agus tugann sé scileanna agus saineolas do chéimithe chun feasacht a ardú faoinár n-aigéan, chomh maith le bithéagsúlacht agus éiceachórais mhuirí saibhre na hÉireann.

Catherine Jordan. Photo Andrew Downes, Xposure

Catherine Jordan

Teideal an Taighde: Breathnuithe spásbhunaithe ar fíteaplanctón mara in uiscí thoit thuaidh an Atlantaigh.
Institiúid Ardoideachais:
Ollscoil na hÉireann, Gaillimh
Stiúrthóirí: Ollamh Peter Croot (OÉ Gaillimh) and Dr Caroline Cusack (Foras na Mara)

Cad é réimse do thaighde?
Tá mo chuid taighde dírithe ar theicneolaíocht satailíte a úsáid chun bláis fíteaplanctóin le bithmhais ard a aimsiú agus monatóireacht a dhéanamh orthu ón spás. Breathnaím ar algartaim agus uirlisí éagsúla gur féidir linn a úsáid chun monatóireacht a dhéanamh go cianda ar dhath ár n-aigéin.  

Tá fíteaplanctóin mara ríthábhachtach san aigéan mar gurb iad bonn na bia-eangaí don chuid is mó beathra muirí. Bíonn ról tábhachtach acu i dtimthriallta bithgheoiceimiceach agus gineann siad ocsaigin; fótaisintéisíonn gach fíteaplanctón, ciallaíonn sin go n-úsáideann siad dé-ocsaíd charbóin agus scaoileann siad ocsaigin.

Nuair atá na coinníolacha cearta ann, is féidir fás as cuimse teacht ar dhaonraí fíteaplanctóin áirithe, agus ‘blas bithmhaise airde’ a chruthú agus uaireanta is féidir iad seo a fheiceáil ón spas.

Déanann braiteoirí dhath aigéin satailíte solas na gréine a scaiptear ar ais chuig an satailít ón sáile a thomhas. Idirghníomhaíonn solas na gréine leis an aigéan ar bhealaí éagsúla, ag brath ar na cáithníní lena mbíonn sé ag idirghníomhú, agus tá claonadh ag fíteaplanctóin dath glas a fhrithchaitheamh, ach athraíonn seo de réir speiceas. Is féidir le heolaithe monatóireacht a dhéanamh ar an athrú i ndath an aigéin chun tiúchan chlóraifille a mheas agus ar deireadh thiar bithmhais fíteaplanctón.

Cén fáth go bhfuil do thaighde tábhachtach d’earnáil mara na hÉireann?
De ghnáth, is mór an tairbhe iad bláis fíteaplanctóin don éiceachóras tríd is tríd mar gur foinse bia d’iascach fiáine agus do dhobharshaothrú ó na horgánaigh is lú  go dtí na mamaigh mara is mó san aigéan. Is féidir le bláis algacha áirithe drochthionchar a bheith acu ar na timpeallachtaí atá thart orthu, áfach, glaotar Bláis Algaí Díobhálacha (HABs) orthu seo. D’fhéadfadh drochchaillteanas eacnamaíochta do thurasóireacht, do dhobharshaothrú agus d’iascach  a bheith ann mar thoradh ar HABs agus da réir sin d’fhéadfadh tionchair mhóra sláinte a bheith mar thoradh air sin. D’fhéadfadh drochthionchar ag HABs ar éiceachórais trín ocsaigin san uisce a ídiú agus táirgíonn sciar beag de speicis fíteaplanctóin tocsainí, cé go mbíonn an claonadh ag HABs a tháirgíonn tocsainí  bláthú ag bithmhais íseal, dá bhrí sin ní aimsíonn braiteoirí dhath aigéin satailíte iad de ghnáth.

Chun na héifeachtaí a bhíonn ag bláis a mhaolú, tá iniúchadh á dhéanamh i gcónaí ar modhanna aimsiú luath. Is féidir le satailítí bláis le bithmhais ard a aimsiú má bhíonn siad i ndobharlaigh uiscí dromchla, agus rabhadh fairsing a thabhairt do thionscail an dobharshaothraithe agus an iascaigh.

Uirlisí cumhachta is iad teicnící braite cianda chun monatóireacht a dhéanamh ar réimse paraiméadar san aigéan agus ar talamh thar achair mhóra fairsinge.

In Aibreán 2021, foilsíodh alt taighde ar thriail a bhaint as algartam nua in Uiscí na hÉireann agus an tábhacht atá le HABs le bithmhais ard in uiscí na hÉireann a aimsiú agus monatóireacht a dhéanamh orthu ón spás: https://doi.org/10.3389/fmars.2021.638889.

 

Cén tairbhe a bhain tú as a bheith mar chuid de Chlár Scoláireachta Cullen Fhoras na Mara?
Taitníonn sé go mór liom a bheith mar chuid de Chlár Scoláireachta Cullen, fuair mé deiseanna iontacha taisteal thar lear go dtí an Ghearmáin agus go dtí na Stáit Aontaithe chun scileanna nua a fhoghlaim a bhaineann le mo chuid taighde agus ghlac mé páirt freisin i dturasanna mara taighde iontacha  ar an RV Celtic Explorer agus an RV Celtic Voyager. Is iontach an rud é chomh maith a bheith mar chuid d’fhoireann níos mó de Scoláirí Cullen agus cloisteáil faoin taighde atá á dhéanamh ag gach duine agus an deis a bheith agam comhoibriú leo.

Cad iad na heispéiris speisialta a bhí agat le linn do Scoláireacht Cullen?
Is é an t-eispéireas is speisialta a bhí agam le linn mo Scoláireacht Cullen agus mo ghairm go dtí seo, b’fhéidir ná nuair a fuair mé an deis taisteal go Meiriceá ar feadh míosa in 2019 agus taithí oibre a dhéanamh ag an Ionad Náisiúnta um Eolaíocht Chósta an Aigéin de chuid NOAA agus foghlaim faoi na halgartaim satailíte a úsáideann siad chun monatóireacht HAB a dhéanamh. Bhí mé in ann an t-eolas seo a thabhairt ar ais go hÉirinn agus comhoibriú le foireann eolaithe idirnáisiúnta ar mo chéad fhoilseachán eolaíochta.

Chomh maith leis sin, cuid de na héispéiris speisialta eile a bhí agam le linn mo Scoláireacht Cullen ná seachtainí a chaitheamh ar muir ar ár longa náisiúnta taighde gan ach uisce i mo thimpeall, i ngach cineál aimsire idir fharraige gharbh agus mhín, deilfeanna agus míolta móra a fheiceáil agus dul faoi na gréine áille ar muir. Ghlac mé páirt i suirbhéanna ildisciplíneacha agus bhí an deis agam foghlaim faoi go leor réimsí den eolaíocht mhuirí. Bhí an deis agam taighde a dhéanamh ar theicneolaíocht atá díreach tagtha go hÉirinn rud atá dúshlánach agus fiúntach agus a bheith ag obair le heolaithe den scoth ó Fhoras na Mara, ÓE Gaillimh, an Ghearmáin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá.

CRÍOCH

Nótaí an Eagarthóra:

Chuir Clár Scoláireachta Cullen cúnamh deontais ar luach €3 mhilliún ar fáil ag tacú le 31 mac léinn PhD agus trí mhac léinn MSc ó 2014 go 2020. Pléann an taighde le roinnt de na 15 théama taighde a sainaithníodh sa Straitéis Náisiúnta um Thaighde agus Nuálaíocht Mara 2017-2021. Tá an scéim seo maoinithe ag Foras na Mara faoin gClár Taighde Mara le tacaíocht ó Rialtas na hÉireann.